Van Hall-laan 2 Naarden

Maurits Roos
Amsterdam 25 maart 1907 – Sobibor oktober 1943

Sara Roos-Elsas
Amsterdam 13 oktober 1907 – Sobibor 2 juli 1943

Louis Roos
Amsterdam 28 juli 1933 – Sobibor 2 juli 1943

Maurits Roos wordt geboren in Amsterdam. Hij heeft twee oudere zussen, Vogeltje en Regina. Zijn ouders werken allebei in de diamantbewerking. Vader Eliazer is diamantslijper, moeder Sara is roosjessnijdster, ze slijpt handmatig ruwe diamanten in een roosjesvorm. Ze lezen thuis Het Volk, de partijkrant van de socialistische partij SDAP.  

Vader Eliazer werkt niet alleen in Amsterdam, maar ook in New York en Brussel. In de jaren twintig verhuist hij naar Antwerpen vanwege de grote crisis in de diamantindustrie in Nederland. Hij vindt er werk als diamanthersteller. Moeder Sara en de kinderen blijven achter in Amsterdam. Niet lang daarna scheiden Eliazer en Sara.

Vader vindt een nieuwe vrouw, Geertruida Dermijn. Ze gaan wonen in de Antwerpense diamantwijk, vlak bij het station. Een jaar later trekt Maurits, die is dan 16, bij hen in. Hij gaat in de leer bij diamantslijper Daniels. Ook Maurits’ zus Regina gaat bij haar vader wonen. Zij verdient de kost als naaister. Hun vader en stiefmoeder hebben dan inmiddels twee zoons gekregen, Isaac en Louis.

Grace Roos is een dochter van halfbroer Louis. Zij vertelt over haar oom: “Maurits was de lievelingsbroer van mijn vader Louis. Hij noemde hem Mau, zijn vrouw Saartje en zijn zoontje Loeki. Die is vernoemd naar mijn vader.”

Ook Maurits’ moeder woont intussen in Antwerpen. Ze is na haar scheiding opnieuw getrouwd. Maar niet lang daarna, in 1925, sterft ze, nog maar 49 jaar oud.
Maurits keert voor een paar jaar terug naar Amsterdam. Daar trekt hij in bij Grietje Furth-Elsas. Grietje is een dochter van de nieuwe man van Maurits’ moeder. Via Grietje leert Maurits haar nichtje Sara kennen, met wie hij later zal trouwen. De familie Roos en de familie Elsas blijken nauw met elkaar verbonden.

Op zijn eenentwintigste, het is dan 1929, verhuist Maurits terug naar Antwerpen. Hij werkt daar als diamantslijper. Hij trekt in bij zijn stiefvader Jesaia Elsas, de opa van zijn toekomstige echtgenote Sara dus.

Op 24 augustus 1932 trouwen Sara Elsas en Maurits Roos in Amsterdam en daar gaan ze ook wonen. Een jaar later wordt hun zoon Louis geboren.

Sara is naaister. Maar na haar trouwen werkt ze niet. Maurits gaat aan het werk op de markt. In 1934 krijgt hij een vergunning. Overal in de stad mag hij verkopen. Hij verkoopt fruit, maar ook potplanten, bloemen, aardappelen, garen band en galanterieën.

Begin 1940 vragen Maurits en Sara paspoorten aan. Ook voor Louis.

De oorlog is 5 maanden oud als het gezin in oktober 1940 naar Naarden verhuist. Naar de Van Hall-laan nummer 2. Ze delen de woning met drie vrouwen en een kind.

Louis gaat naar de openbare Koningin Emmaschool in Bussum. Nog geen jaar na zijn komst, augustus 1941, krijgt de school een brief van de burgemeester.
Onderwerp: leerlingen van Joodschen bloede. De Secretaris-generaal van het Departement van Opvoeding, Wetenschap en Cultuurbescherming heeft ons, in opdracht van den Rijkscommissaris voor het bezette Nederlandsche gebied, medegedeeld, dat alle schoolkinderen van Joodschen bloede of die als zoodanig worden beschouwd, binnenkort moeten worden ondergebracht in uitsluitend voor Joodsche leerlingen bestemde inrichtingen van onderwijs. In afwachting van het treffen van dien maatregel is mede de opdracht verstrekt, dat de Joodsche leerlingen met ingang van 1 September a.s. niet meer mogen worden toegelaten in de school.

De schoolhoofden moeten een lijst met Joodse leerlingen inleveren. Op de lijst van de Koningin Emmaschool staat Louis. Hij mag niet langer naar zijn school.

De joodse gemeente zoekt een schoollokaal, koopt schoolboeken en schoolbanken, trekt joodse leraren aan en opent in het najaar van 1941 een lagere school aan de Willemslaan.

Het werkgebied van Maurits in Amsterdam wordt stapje voor stapje ingeperkt. Uiteindelijk mag hij vanaf november 1941 alleen nog verkopen op de joodse markt in de Amsterdamse Gaaspstraat. Hij heeft daar een kraam met textiel. Het levert hem en zijn gezin, wegens zijn functie, een zogenoemde Sperre op: een voorlopige vrijstelling van deportatie.

Als de Duitse bezetter In 1942 joden verbiedt auto te rijden en zonder toestemming te reizen, vraagt Maurits voor zichzelf en zijn vrouw een vergunning aan om te kunnen reizen tussen Amsterdam en Naarden om zijn werk op de markt te kunnen blijven doen.
Op 1 juli 1942 moeten Maurits, Sara en Louis hun huis verlaten. En verplicht naar Amsterdam verhuizen.

Vanaf februari 1943 staan ze ingeschreven op de Magersfonteinstraat 7 in Amsterdam. Daar wonen ook de zus van Sara en haar man, de violist Levie Biloen.

Op 20 juni 1943, een warme, zonnige zondag, wordt het gezin Roos opgepakt tijdens de grote razzia van Amsterdam. Heel Amsterdam Oost en Zuid zijn afgezet. Met luidsprekerwagens wordt de joodse bevolking naar verzamelpunten gedreven. Maurits, Sara en Louis moeten zich melden op de Polderweg in Oost. De tram rijdt hen vandaar naar station Muiderpoort waarvandaan ze om 3 uur ’s middags met een lange trein naar Kamp Westerbork vertrekken. Tijdens deze razzia worden meer dan 5.000 Joden getransporteerd. Ze komen in een overvol kamp terecht. Maurits in barak 60, Sara en Louis barak 67, de strafbarak. Maurits heeft zich waarschijnlijk keurig gemeld omdat hij dacht veilig te zijn vanwege zijn Sperre. Sara en haar zoontje Louis hebben dat niet gedaan en zijn later uit huis gehaald.

Nicht Grace Roos: “Mijn vader heeft altijd schuldgevoel gehad. Maurits had hem gevraagd kleine Loeki (Louis) op te halen. Om hem te beschermen. Hij had het gevoel dat ze zouden worden opgehaald. Maar vader kwam die dag te laat.”

Ruim een week later, op dinsdag 29 juni 1943, wordt het gezin naar vernietigingskamp Sobibor getransporteerd. Meer dan 2.300 mensen in een lange trein naar het kamp in Polen tegen de grens met Oekraïne. Een reis van 3 dagen. Na aankomst, op vrijdag 2 juli, worden Sara en Louis direct vermoord. Maurits is één van de weinigen die die dag als Arbeitsjude worden geselecteerd. Arbeitsjuden moeten ervoor zorgen dat het kamp dat hen vernietigt, blijft functioneren.

Het werk kan bestaan uit timmermanswerk, sorteren van gestolen goederen van gedeporteerden, het uitladen van de treinen, werk in het bos.

Van de totaal 34.313 mensen die van Westerbork naar Sobibor worden getransporteerd zijn er 19 teruggekeerd, 16 vrouwen en drie mannen. Twee overlevenden hebben na de oorlog over Maurits verteld.

Op 7 september 1943 verstuurt Maurits nog drie kaarten. Ze worden door de Duitse censuur gecontroleerd. De Joodse Raad ontvangt de post en stuurt de berichten door. De kaarten zijn er niet meer.

14 oktober 1943 is er een opstand in Sobibor. Er zijn op dat moment ongeveer 600 Joden in het kamp. Een groep gevangenen heeft in het geheim een vluchtplan bedacht onder leiding van een joodse Russische officier uit het Rode Leger. Eerst de Duitse bewakers vermoorden en daarna vluchten. Over het hek, door het mijnenveld, het bos in. Zestien SS-mannen worden gedood, met bijlen neergeslagen en neergeschoten met gestolen wapens. Tussen de 300 en 400 mensen durven de vlucht aan, ongeveer 150 bereiken het bos, 47 van hen overleven de oorlog. De anderen lopen zich dood op de mijnen of worden neergeschoten door de bewakers.

Het kamp wordt een paar dagen na de opstand met de grond gelijkgemaakt, vernietigd en gesloten. Alle overgebleven gevangenen worden doodgeschoten.

Op de Joodse Raad-kaart van Maurits staat dat hij in oktober is doodgeschoten. Bijna vier maanden na zijn vrouw en zoon. Het kan zijn dat hij tijdens de opstand sneuvelde. Het kan ook dat hij na de vernietiging van het kamp is doodgeschoten.
Maurits zus Vogeltje en haar man en drie kinderen zijn vermoord in Auschwitz. Maurits andere zus Regina overleeft de oorlog net als zijn halfbroers, dankzij gemengde huwelijken en onderduikadressen. Ook Marie, de zus van Sara, duikt onder met haar man en zoontje, en overleeft.

Bronnen: Nationaal Archief, Archief Gooi en Vechtstreek, NIOD, Grace Roos, Jeroen de Bruyn, Frank Roos, Arolsen archief, Felix Archief Antwerpen, Stichting Sobibor, Arolsen Archief, Peter Biloen.